De laatste tijd vraag ik me steeds vaker af wanneer we zijn vergeten dat je het fundamenteel met iemand oneens kunt zijn, zonder die persoon meteen af te schrijven. Het lijkt alsof een verschil van mening tegenwoordig niet meer gewoon een verschil van mening mag zijn. Zodra iemand een andere keuze maakt dan wij zelf zouden maken, ontstaat al snel de neiging om niet alleen die keuze af te keuren, maar ook iets te vinden van degene die haar maakt. Alsof een andere beslissing automatisch betekent dat iemand onverstandig is, geen grenzen kent of zijn leven niet op orde heeft.
Dat mechanisme zie je overal terug. Een paar dagen geleden maakte ik onder een bericht van een vriend een flauw grapje over Feyenoord. Hij is Ajacied, ik ben Feyenoorder en dat soort plagerijtjes maken we al jaren. Dat hoort voor ons bij de lol. Een beetje voetbalrivaliteit kan grappig zijn, juist omdat je allebei weet dat het niet werkelijk over de waarde van de ander gaat. Alleen bleef het daar deze keer niet bij. Mensen die ik niet kende gingen zich ermee bemoeien, niet met een grap terug maar met scheldpartijen. Ik werd publiekelijk uitgemaakt voor een domme hoer en ontving via Messenger zelfs een doodsbedreiging, puur omdat ik voor een andere voetbalclub ben. Niet omdat ik iemand persoonlijk had aangevallen, maar omdat mijn voorkeur afweek van die van hen.
Natuurlijk is dat een extreem voorbeeld, maar het laat wel scherp zien hoe snel we tegenwoordig van een inhoudelijk verschil naar een aanval op de persoon gaan. Blijkbaar is het voor sommige mensen niet genoeg om te denken: ik ben het niet met je eens. De ander moet vervolgens ook dom, fout, instabiel of minderwaardig worden gemaakt. Het verschil zelf lijkt dan niet meer verdragen te kunnen worden zonder dat de mens erachter wordt aangetast.
Als bezorgdheid langzaam een oordeel wordt
Datzelfde patroon ben ik ook in mijn persoonlijke leven tegengekomen. Er waren mensen die zeiden dat zij zich zorgen om mij maakten. Zij vonden dat ik al genoeg op mijn bord had en begrepen niet waarom ik in die periode ook nog een nieuw huis kocht, voor mezelf bleef opkomen tegenover mijn werkgever en me bleef inzetten voor iemand die mij dierbaar is. Volgens hen maakte ik mijn leven daarmee onnodig zwaar. Er werd gezegd dat men mij rust en stabiliteit gunde en dat die woorden voortkwamen uit bezorgdheid.
Wat daarbij wrang voelde, is dat één van hen zelf jarenlang een leven kende dat allesbehalve stabiel was en in die periode vaak dankbaar gebruikmaakte van mijn hulp. Ik stond klaar wanneer dat nodig was, niet omdat ik daar iets voor terug verwachtte, maar omdat ik dat vanzelfsprekend vond binnen een vriendschap. Toen zij haar leven wilde veranderen en meer zelf wilde oplossen, werd mijn betrokkenheid achteraf ineens anders uitgelegd. Niet meer als loyaliteit, liefde of verbondenheid, maar alsof ik zou opleven van het helpen van anderen. Alsof mijn bereidheid om er te zijn niet voortkwam uit wie ik ben, maar uit een ongezonde behoefte om nodig te zijn.
Vervolgens nam zij afstand omdat zij zich niet kon verenigen met de keuzes die ik in mijn eigen leven maakte. Dat terwijl ik niets van haar vroeg. Geen hulp, geen oplossingen, geen verhuisdozen en geen verantwoordelijkheid voor mijn problemen. Ik vroeg zelfs niet om goedkeuring. Wat ik wel verwachtte, was iets veel basalers: dat een verschil in levensvisie niet automatisch zou betekenen dat de relatie ophield en dat mijn betrokkenheid niet achteraf verdacht werd gemaakt zodra zij die niet meer nodig had.
Dat is misschien wel wat mij het meest heeft geraakt. Niet dat iemand andere keuzes zou maken dan ik, want dat mag. Niet dat iemand mijn keuzes onverstandig vindt, want ook dat mag. Het wringt omdat betrokkenheid veranderde in afstand op het moment dat mijn manier van leven niet meer aansloot bij die van haar. Alsof de conclusie niet alleen was: ik zou dit anders doen, maar ook: dus jij bent iemand met wie ik mij niet meer kan verbinden.
Een andere vriendin hoorde vooral haar kant van het verhaal en vertelde mij vervolgens dat ik niet kon verwachten terug te krijgen wat ik zelf geef. Maar ook daar ging het niet om. Ik verwachtte geen gelijke investering omdat ik ooit voor iemand klaarstond. Vriendschap is geen boekhouding waarin je hulp later met rente kunt terugvorderen. Mijn punt was juist dat jarenlang contact en betrokkenheid voor mij genoeg basis zouden moeten zijn om een verschil van inzicht te verdragen.
Zij zei dat zij mij een stabiel leven gunde en dat ik sommige gevechten zelf koos, onder andere rond mijn werk en de situatie van iemand die mij dierbaar is. Alleen kent zij mij nog niet zo lang en vooral uit een uitzonderlijk zware periode. Zij kent nauwelijks de zorgeloze versie van mij, mijn veerkracht of de manier waarop mijn waarden mijn keuzes sturen. Haar referentiekader zegt iets over hoe zij zelf met zulke situaties zou omgaan, maar dat maakt haar aanpak nog niet automatisch de juiste voor mij. Waar de één vooral kiest voor rust en zelfbescherming, kies ik soms voor integriteit, loyaliteit en rechtvaardigheid. Voor mij kan wegkijken juist veel schadelijker zijn dan ergens voor blijven staan.
Dat bleek bijvoorbeeld in de situatie met mijn werkgever. Er waren mensen die vonden dat ik het moest loslaten, omdat ik al genoeg had meegemaakt. Toch is die situatie uiteindelijk opgelost op een manier die recht deed aan mijn positie, juist omdat ik voor mezelf ben blijven staan. Niet ondanks mijn vasthoudendheid, maar mede daardoor. Ook mijn inzet voor iemand die kwetsbaar is, komt niet voort uit een behoefte aan strijd of drama. Ze komt voort uit mijn overtuiging dat je niet wegkijkt wanneer iemand aantoonbaar dreigt te worden vermalen door een systeem. Een ander hoeft dat niet te doen. Een ander mag zelfs zeggen dat het hem te veel zou kosten. Maar dat maakt mijn keuze niet automatisch verkeerd of instabiel.
Wat ik moeilijk te rijmen vind, is dat er werd gezegd dat alles vanuit bezorgdheid voortkwam, maar dat er daarna niets meer kwam toen ik uitlegde dat ik er zelf anders in stond. Geen vraag hoe het werkelijk met mij ging, geen nieuwsgierigheid naar mijn afwegingen en geen gesprek over het feit dat onze waarden misschien gewoon verschillen. Alleen stilte.
Dan komt vanzelf de vraag op wat die bezorgdheid precies waard is. Als iemand werkelijk zo begaan met je is, moet je dan worden gestraft met afstand omdat je andere keuzes maakt dan diegene zelf zou maken? Houdt zorg op zodra advies niet wordt opgevolgd? Of was de betrokkenheid uiteindelijk afhankelijk van de voorwaarde dat ik hun visie zou overnemen?
Respect begint waar overeenstemming ophoudt
Mensen mogen grenzen stellen. Mensen mogen besluiten dat een vriendschap niet meer past en zij mogen afstand nemen wanneer waarden te ver uit elkaar liggen. Maar wees daar dan eerlijk over. Zeg dan dat de relatie voor jou niet meer werkt, in plaats van de ander te reduceren tot iemand die zijn eigen problemen creëert, leeft van het helpen van anderen of blijkbaar niet weet wat goed voor hem is.
Je kunt ook gewoon erkennen dat iemand vanuit een ander waardenkompas leeft. Dat jouw oplossing voor die persoon averechts kan werken. Dat rust voor jou misschien het hoogste goed is, terwijl de ander juist stabiliteit ervaart door trouw te blijven aan integriteit, loyaliteit of rechtvaardigheid. Je hoeft die keuze niet te begrijpen om te erkennen dat zij bewust is gemaakt.
Dat is uiteindelijk de rode draad. Of het nu gaat om voetbal, werk, wonen, vriendschap of de keuze om voor iemand op te komen: verschil hoeft geen aanval te worden. Een grap over een andere club hoeft niet te eindigen in een doodsbedreiging. Een andere levenskeuze hoeft niet te eindigen in een karakteroordeel. En een vriendschap hoeft niet alleen te bestaan zolang beide mensen hetzelfde zouden doen.
Je kunt iemand onbegrijpelijk vinden zonder hem dom te noemen. Je kunt een keuze onverstandig vinden zonder de ander instabiel te verklaren. Je kunt een andere grens hebben zonder de waarden van de ander verdacht te maken. En je kunt afstand nemen zonder te doen alsof jouw oordeel de objectieve waarheid over die persoon is.
Voor mij begint respect precies daar: niet waar we hetzelfde denken, maar waar we erkennen dat de ander niet minder mens wordt zodra hij een andere weg kiest.