Soms hoor je weleens de uitspraak: “Je kunt niet verwachten dat anderen teruggeven wat jij geeft.” Het is een goedbedoeld advies en ergens zit er waarheid in. Mensen zijn verschillend. De één is zorgzaam, de ander praktisch. De één neemt uit zichzelf contact op, de ander reageert pas als je zelf iets laat horen. Vriendschap is geen boekhouding waarin precies wordt bijgehouden wie wat voor de ander heeft gedaan.
Toch bekruipt me steeds vaker het gevoel dat deze uitspraak soms wordt gebruikt om iets heel anders te verklaren dan waar het eigenlijk over gaat.
Want niet alles wat we hopen van een ander, is een vorm van wederdienst.
Er zijn mensen die van nature veel geven. Niet omdat ze daar iets voor terug verwachten, maar omdat het bij hen past. Ze luisteren, denken mee, helpen wanneer iemand vastloopt en zijn er als het moeilijk wordt. Dat doen ze niet vanuit een gevoel van verplichting, maar vanuit betrokkenheid. Wanneer zij vervolgens zelf een moeilijke periode doormaken, krijgen ze soms te horen dat ze niet moeten verwachten dat anderen hetzelfde terugdoen.
Maar wat als dat helemaal niet is wat ze vragen?
Wat als ze geen praktische hulp nodig hebben? Geen urenlange telefoongesprekken, geen verhuisdozen die worden getild of problemen die worden opgelost? Wat als ze alleen hopen op een beetje belangstelling? Een appje met de vraag hoe het gaat. Een telefoontje dat ook echt komt als het is beloofd. Een vriend die niet meteen een oordeel klaar heeft, maar eerst vraagt wat er eigenlijk is gebeurd.
Dat is geen verzoek om een schuld in te lossen.
Dat is een verzoek om respect.
Geen enkele vriendschap is volledig in balans. Soms heeft de één jarenlang meer steun nodig en een paar jaar later is dat precies andersom. De één is goed in luisteren, de ander in relativeren. We geven allemaal op onze eigen manier. Dat hoeft nooit exact gelijk te zijn.
Maar respect zou wat mij betreft geen onderhandelbaar onderdeel van een vriendschap moeten zijn.
Respect betekent niet dat je het altijd met elkaar eens bent. Het betekent ook niet dat je iedere keuze van een ander hoeft goed te keuren. Juist goede vrienden mogen het oneens zijn. Ze mogen zich zorgen maken, kritische vragen stellen en een andere mening hebben. Alleen zit er een wereld van verschil tussen nieuwsgierigheid en veroordeling.
Nieuwsgierigheid vraagt: “Hoe ben je tot deze keuze gekomen?”
Veroordeling zegt: “Ik kan hier niet achter staan.”
Dat verschil lijkt klein, maar voelt enorm.
Iedereen maakt in zijn leven keuzes die achteraf misschien anders hadden gekund. We doen allemaal dingen vanuit de kennis, emoties en omstandigheden van dat moment. Daarom voelt het wrang wanneer juist iemand die zelf fouten heeft gemaakt en daar begrip voor heeft gekregen, vervolgens weinig ruimte laat voor de keuzes van een ander. Niet omdat die keuzes perfect zijn, maar omdat niemand zijn hele verhaal laat zien in één beslissing.
Wat mij misschien nog wel het meest opvalt, is hoe vaak advies wordt gegeven zonder dat er eerst echt wordt geluisterd. Alsof iemand na een paar minuten al weet wat er aan de hand is en hoe het opgelost moet worden. Terwijl de behoefte vaak helemaal niet ligt bij een oplossing. Mensen willen meestal eerst begrepen worden. Ze willen dat iemand nieuwsgierig is naar hun verhaal voordat er conclusies worden getrokken.
Advies krijgt voor mij pas waarde wanneer het voortkomt uit wederzijdse nieuwsgierigheid. Wanneer iemand niet alleen vertelt wat hij ervan vindt, maar ook wil begrijpen hoe ik ergens naar kijk. Dat is een gesprek. Dat voelt gelijkwaardig.
Misschien zit daar wel de grootste verwarring. We halen wederkerigheid en gelijkwaardigheid door elkaar.
Wederkerigheid gaat over wat je voor elkaar doet. Dat hoeft nooit precies gelijk te zijn. De één geeft op een andere manier dan de ander en soms is de balans jarenlang scheef zonder dat daar iets mis mee is.
Gelijkwaardigheid gaat over hoe je elkaar behandelt. Over het besef dat jouw mening niet belangrijker is dan die van de ander. Dat je een vriend niet veroordeelt voordat je zijn verhaal kent. Dat je iemand niet afwijst omdat hij keuzes maakt die jij zelf anders zou maken. Dat je, juist als iemand kwetsbaar is, eerst naast hem gaat staan voordat je tegenover hem gaat staan.
Ik verwacht niet dat mensen mijn problemen oplossen. Ik verwacht niet dat iedereen dezelfde energie investeert als ik. Ik verwacht niet dat een vriendschap een exacte uitwisseling van tijd, aandacht of hulp is.
Maar ik hoop wel dat mensen die jarenlang een plek in mijn leven hebben gehad, mij behandelen met dezelfde openheid en hetzelfde respect als waarmee ik hen altijd heb geprobeerd te behandelen.
Want uiteindelijk is dat misschien wel de meest waardevolle vorm van vriendschap: niet dat je alles voor elkaar doet, maar dat je elkaar, ook wanneer je het oneens bent of andere keuzes maakt, blijft benaderen vanuit nieuwsgierigheid, medeleven en respect. Dat is geen onrealistische verwachting. Dat is voor mij de basis van gelijkwaardigheid.